Grzegorz Mendel – ojciec genetyki

Ludzie od zawsze interesowali się tym, w jaki sposób pewne cechy dziedziczone są z pokolenia na pokolenie. W większości wypadków widać, że dzieci są bardziej podobne do rodziców niż do osób z nimi niespokrewnionych. Jednak nie są one kopiami swoich rodziców. Wydaje się, że wygląd dzieci to „mieszanka” charakterystycznych cech obydwojga rodziców.

Wieki hodowli roślin i zwierząt też przyniosły cenne obserwacje. Zauważono, że pewne pożądane cechy – np. prędkość u koni, wielkość plonów wśród roślin uprawnych, mogą pojawiać się częściej u potomstwa, jeżeli odpowiednio kojarzy się zwierzęta lub rośliny.

qqqqNie było jednak żadnego naukowego sposobu, który mógłby przewidzieć jaki będzie efekt skrzyżowania dwóch konkretnych osobników rodzicielskich. Tak było do roku 1865 kiedy to augustiański zakonnik – Grzegorz Mendel odkrył, że indywidualne cechy są określane (determinowane) przez tzw. czynniki dziedziczności, później określane jako geny, które dziedziczy się od rodziców. Jego restrykcyjne podejście zmieniło uprawę roślin ze sztuki na naukę.

DOŚWIADCZENIE GRZEGORZA MENDLA

Grzegorz Mendel wybrał do swoich doświadczeń groch, ponieważ jest to roślina łatwa do uprawy, szybko rośnie i posiada wiele odmian różniących się przeciwstawnymi cechami. Cechy te mogą być przekazywane z jednego pokolenia na następne.

Jeżeli groszek pozostawimy bez żadnej ingerencji, ulegnie samozapłodnieniu. Zobacz do środka kwiatu… Pręciki, czyli męska część kwiatu, dojrzewa jako pierwsza i wytwarza pyłek we wnętrzu niedojrzałego jeszcze kwiatu. Słupek, czyli żeńska część kwiatu, dojrzewa później. W jego wnętrzu znajduje się komórka jajowa, która jest zapładniana przez plemniki dostarczane w pyłku. Jest to samozapłodnienie.

111Mendel krzyżował rośliny różnych odmian stosując zapłodnienie krzyżowe. Otwierał niedojrzały jeszcze kwiat i obcinał pręciki zanim osiągnęły one dojrzałość i zaczęły wytwarzać pyłek. Następnie na dojrzały słupek przenosił pyłek z innego kwiatu.

112Zamiast obserwować osobniki groszku całościowo, Mendel skupił się na wybranych cechach, które mógł bez problemu wyróżnić. Odkrył, że każda z cech występuje w dwóch alternatywnych formach, np. kolor ziaren może być zielony lub żółty. Mendel zaczął od 34 różnych cech groszku, ale ostatecznie zdecydował się na wybór ośmiu cech. Były to cechy łodygi (wysoka, niska) oraz kwiatu (kolor biały lub czerwony, kwiaty ułożone szczytowo lub bocznie), cechy strąków (kształt, kolor) oraz cechy ziaren (kształt, kolor i kolor łupiny).

9aZakonnik zorientował się, że jedna cecha, taka jak kolor ziarna, jest kontrolowana przez jeden gen, występujący w dwóch odmianach – allelach. W genie odpowiedzialnym za kolor nasion jest allel (odmiana genu) odpowiadający za zielony kolor oraz allel odpowiadający za żółty kolor ziaren. Allele tego samego genu Mendel oznaczał za pomocą małej i wielkiej litery, np. Y, y (dwa różne allele tego samego genu).

Aby móc śledzić wędrówkę genów pomiędzy rodzicami a potomstwem, Mendel musiał mieć pewność, którą formę genu (jaki allel) posiadają rodzice.

Do swojego doświadczenia Mendel zakupił ziarna z tzw. czystych linii. Przez fakt że groszek można rozmnażać przez samozapłodnienie były dostępne tzw. czyste linie. Każdy z osobników z czystych linii wykazywał jeden wariant cechy, który w całości dziedziczyło jego potomstwo. Przykładowo osobniki z czystej linii pod względem żółtych ziaren produkowały tylko potomstwo z żółtymi ziarnami. Z zielonymi podobnie. Osobniki z czystej linii pod względem zielonych ziaren produkowały tylko potomstwo z zielonymi ziarnami. Dzięki wynikom z następnych doświadczeń zakonnik odkrył, że osobniki z czystych linii muszą mieć dwie kopie tego samego allelu dla danej cechy.

114Często wydaje się, że potomstwo to mieszanka cech rodzicielskich. Na przykład można by spodziewać się, że po skrzyżowaniu roślin o ziarnach żółtych z ziarnami zielonymi potomstwo będzie wydawało ziarna o kolorze pośrednim – zielono-żółte. Przecież kolory mieszają się. Jednakże Mendel krzyżując osobniki z czystych linii nie otrzymywał potomstwa o cechach pośrednich. W osobnikach potomnych ujawniał się tylko jeden wariant cechy. Gdy Mendel skrzyżował rośliny o zielonych ziarnach z roślinami o żółtych ziarnach potomstwo wykazywało jedynie cechę żółtych ziaren. Zdawało się, że kolor zielony zanikał.

113

Z kolei, gdy krzyżował osobniki potomne o kolorze żółtych ziaren w kolejnym pokoleniu potomstwa otrzymywał zarówno ziarna w kolorze żółty i zielonym. Cecha zielonych ziaren „wracała”.

114115Mendel nazwał cechę, która pojawiała się zawsze w pierwszym pokoleniu cechą dominującą. Cechę, która była maskowana określił jako cechę recesywną.

Grzegorz Mendel poprzez swoje prace nad groszkiem odkrył fundamentalne prawo dziedziczności. Przez analizę wyników krzyżówek osobników o różnych cechach Mendel doszedł do wniosku, że każda z cech jest określana przez odmiany tego samego genu. Wydedukował, że geny są dziedziczone jako odrębne jednostki od poszczególnych rodziców.

Mendel śledził segregację genów rodzicielskich i ich pojawianie się w potomstwie w postaci cech dominujących i recesywnych. Zakonnik uważnie liczył ilość osobników, które wykazywały cechy w kolejnych pokoleniach potomnych, dzięki czemu rozpoznał matematyczne prawidłowości dziedziczenia z jednego pokolenia na następne.

MENDLOWSKIE PRAWA DZIEDZICZENIA

Prawo czystości gamet

Każda z dziedziczonych cech jest określana przez parę alleli tego samego genu. Allele rodzicielskie są losowo przekazywane do komórek płciowych (gamet – komórki jajowej/plemnika), tak że jedna gameta posiada tylko jeden allel z każdej pary. Tak więc potomek odziedziczy po jednym allelu od każdego z rodziców (zostają one przeniesione w gametach, które brały udział w zapłodnieniu).

Prawo niezależnej segregacji

Geny, które odpowiadają za różne cechy niezależnie od siebie dostają się do gamet. Z tego względu dziedziczenie jednej cechy jest niezależne od dziedziczenia innej cechy.

Prawo dominacji

Organizmy z alternatywnymi formami genu (z jednym allelem dominującym i jednym allelem recesywnym), będą wykazywać dominującą cechę.

Prawo czystości gamet wyjaśnia wyniki krzyżówki osobników z czystych linii:

116Prawo czystości gamet wyjaśnia wyniki krzyżówki między osobnikami z pierwszego pokolenia:

117

WAŻNE I CIEKAWE FAKTY Z ŻYCIA GRZEGORZA MENDLA

Grzegorz Mendel urodził się w 1822 r. we wiosce Heinzendorf, obecnie Hyncice w Czechach. Jego rodzice byli wiejskimi rolnikami, ale dosyć szybko zorientowali się, że ich syn jest bardzo zdolny. Mendel dostał się do szkoły i chciał dalej kontynuować edukację na poziomie akademickim. Jego siostra Teresa poświęciła część swojego wiana, aby finansować kształcenie brata.

2.3W 1843 r. Mendel wstąpił do Zakonu Augustianów w Brnie, do nowicjatu. Dobrze funkcjonował w zakonie, uczestniczył również w życiu naukowym i kulturalnym regionu. Z zakonu wysłano go do Wiednia na studia przyrodnicze. Mendel miał wiele zainteresowań, na zajęciach na uniwersytecie wiedeńskim (1851-1853) uczestniczył w tylu kursach, w ilu mógł. Studiował m.in. zoologię, chemię i fizykę pod okiem Dopplera, który dał mu matematyczny kontekst jego dalszych prac.

W ramach swojej służby zakonnej uczył w lokalnej szkole i został zapamiętany przez uczniów jako dobry nauczyciel.

Eksperyment, który Mendel przeprowadził na groszku zajął mu osiem lat (1856 – 1863). Zakonnik swoje wyniki opublikował w 1865 r. Przez ten czas Mendel wyhodował ponad 10 tysięcy roślin groszku, dokumentując liczbę otrzymywanych osobników potomnych. Praca Mendla i odkryte przez niego prawa nie zostały przyjęte i uznane w tamtym czasie. Jego eksperyment zrozumiano dopiero w 1900 r., gdy trzech naukowców, niezależnie prowadząc badania naukowe, doszło do tych samych odkryć, co Grzegorz Mendel.

Mendel próbował swoje wyniki badań nad groszkiem użyć w praktyce, jako pszczelarz. Zaprojektował pasiekę i pracował nad uzyskaniem bardziej wydajnych szczepów pszczół i ulepszeniem produkcji miodu.

Mendel był znakomitym meteorologiem. Należał do austriackiego stowarzyszenia meteorologicznego. Prowadził dokładny dziennik pogodowy. Za jego życia był bardziej znany z prognozowania pogody niż z prac nad dziedzicznością.

Grzegorz Mendel przez lata służył wiernie zakonowi, w 1868 r. został opatem zakonu w Brnie. Z powodu większej ilości obowiązków miał mniej czasu na prace eksperymentalne. Czuł się zobowiązany zakonowi, który przez lata finansował jego naukę i badania naukowe. Po śmierci Mendla (1884 r.)część jego osobistych dokumentów została spalona. Na szczęść pewne listy oraz dokumenty były przetrzymywane w archiwum klasztoru.

Opracowanie jest tłumaczeniem tekstu pochodzącego ze strony http://www.dnaftb.org

Powyższy tekst w wersji DO DRUKUGrzegorz Mendel – życiorys i badania

Propozycja zadania

KARTA PRACY – Krzyżówki genetyczne

Jeżeli artykuł Ci się spodobał, to zostaw po sobie ślad w postaci komentarza 😉

Pozdrawiam!

Jedna myśl w temacie “Grzegorz Mendel – ojciec genetyki

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s